زن در متون مقدس

چهارمین جلسه از کلاسهای «زن در متون مقدس» چهارشنبه 24 خرداد ماه در حسینیه ارشاد برگزار شد. در این جلسه رضا علیجانی به ادامه بحث خود درباره رویكرد تاریخی – الهامی در برخورد با برخی چالش‌های متون مقدس با دنیای جدید پرداخت. وی در این بحث به نقد برخوردهای تماما هرمنوتیكی با متن پرداخت و گفتن نمی‌توان تمامی چالش‌های پیش‌آمده را با برخورد هرمنوتیكی و طرح قرائت‌های مختلف از متن توضیح داد. برخی آموزه‌های فرهنگی و بعضی از قوانین در متن، تنها در چارچوب تاریخی قابل فهم‌اند و نمی‌توان با روش هرمنوتیكی آنها را امروزی كرد. هر چند در برخی حوزه‌های دیگر روش هرمنوتیكی روش مناسبی برای برخورد با متن است.

علیجانی همچنین رویكرد برخی نواندیشان مذهبی كه می‌خواهند به طور مستقیم از متون دموكراسی، حقوق بشر، حقوق زن و... را استنتاج كنند، نقد كرد و گفت این رویكرد نمی‌تواند برخی دوصدایی‌های موجود در متن، برای انسان معاصر، را توضیح دهد و آنها با متن گزینشی برخورد می‌كنند و صداهای تاریخی منعكس در متن را نادیده می‌گیرند و یا به سختی و متكلفانه تلاش می‌كنند آنها را توجیه كنند و به زبان امروز در آورند. علیجانی همچنین رویكردی كه سعی می‌كند مذهب را مختص حوزه خصوصی و فردی بداند، نقد كرد. وی این برخورد را پاك كردن صورت مسئله و بی‌پاسخ گذاشتن دوصدایی‌های متون دانست. ضمن آنكه وی اساساً مذهب را یك «وضعیت وجودی» دانست كه بسان حس شاعرانه یك شاعر و یا مهارت یك تكنسین است كه نمی‌تواند در برخی مواقع و برخی جاها همراه او باشد و در برخی جاهای دیگر او را ترك كند. علیجانی گفت نه دین، فقط متن است و نه انسان فقط اندیشه، بنابراین مذهب صرفاً ارتباط فكری و عملی یا یك متن مقدس نیست بلكه وضعیتی وجودی است كه هم با خرد، هم با احساس و هم با اراده آدمی ارتباط دارد. او دو نوع مذهب را از یكدیگر تفكیك نمود: مذهب متن‌محور و مذهب انسان‌محور. وی توضیح داد كه مذهب انسان محور كه یك مذهب وجودی است، تك‌منبعی نیست و انسان محصور و زندانی متن نمی‌باشد. و همانگونه كه خود متن انسان را به بیرون از خود و به مراجعه به منابع دیگر می‌خواند، چند منبعی است.

علیجانی افزود بر خلاف تصور برخی نواندیشان دینی نباید در مذهب به دنبال یك موضوع انحصاری و ویژه، همچون خدا و آخرت، اخلاق، تجربه باطنی و... گشت، تمامی اینها در سیر فرهنگ و تمدن بشر در حوزه‌های دیگری همچون اسطوره، فلسفه، اشراق و عرفان، اخلاق و... وجود داشته است. هیچ كدام از این حوزه‌ها منحصر در مذهب نیست و مذهب وارد گفتگو و رقابت با دیگر رویكردها و راهكارها، در همه این حوزه‌ها می‌شود. در مذهب باید دنبال نقطه مزیت گشت نه موضوع انحصاری و ویژه. وی اضافه كرد مذهب به خرد ما «جهت» و به احساس ما «انگیزه» می‌دهد و برای اراده ما «پشتوانه»سازی می‌كند. بنابراین مذهب باید هم محك فكری بخورد و هم محك عملی، نه صرفاً محك نظری.

علیجانی هسته سخت مذهب را «معنا و جهت»، «مسئولیت و انگیزه» و «امید و آرامش» معرفی كرد. وی وجود وجوه تاریخی در متن را یك امر طبیعی دانست و این انتظار كه همه گزاره‌های متن باید فراتاریخی باشد را توقع امر محال دانست. ضمن آنكه خود متن نیز با اظهار اینكه با لسان قوم مطرح شده و یا با طرح مسئله نسخ (ناسخ و منسوخ)، بر وجود آموزه‌ها و احكام تاریخی در خود صحه گذاشته است.

علیجانی گفت همه مذهبی‌ها، اعم از عامه، روحانیون و روشنفكران مذهبی، در عمل به وجود وجوه تاریخی در متن اذعان دارند. وی دو معیار برای تفكیك وجوه تاریخی از فراتاریخی مطرح كرد. یك معیار اجماع نسبی  انسان‌ها بر اساس علم و عقل و عدل مشترك زمانه است. وی اضافه نمود البته فهم و دانش بشر روش‌مند است و نمی‌توان به صورت آنارشیستی و یا دلبخواهی هر امری را تاریخی تلقی نمود. او افزود به سیر انباشتی در حوزه دانش، تكنولوژی و برخی مفاهیم فكری و فرهنگی معتقد است. اما نظریه انباشت با نظریه تكامل فرق می‌كند. نظریه انباشت جزءنگر است و نظریه تكامل یك نظریه كلان و كل‌نگر می‌باشد. وی معیار دوم برای تفكیك وجوه تاریخی از فراتاریخی را مواجهه و تلاقی دادن آنها با خود متن معرفی كرد و گفت وجود برخی آموزه‌های بنیادی در متن نیز معیار مناسبی برای فهم وجوه تاریخی (مثل برده‌داری، تعدد زوجات، زدن همسر و...) می‌باشد.

علیجانی با تأكید بر اینكه مذهب فراتر از متن است اظهار داشت بنابراین پرسش درباره نسبت دین با حقوق بشر، دموكراسی، حقوق زن و... را باید به دو پرسش تفكیك كرد: نسبت متن با این مسائل و نسبت مذهب (به عنوان یك وضعیت انسانی و وجودی) با آنها.

او رابطه مذهب وجودی با متون را گسستی _ پیوستی معرفی كرد و افزود این نسبت و مواجهه در حالت «هم‌وضعیتی» برقرار می‌شود، هم‌وضعیتی فكری و وجودی بر سر دو‌راهی‌های اساسی زندگی بشر: با معنایی و بی‌معنایی جهان، ارزشهای اخلاقی خودگرایانه و دیگرگرایانه، ارزش‌های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی فراگیر و انسان‌دوستانه و مردم‌دوستانه و یا به نفع برخی طیف‌ها و كاست‌ها، یأس و اضطراب و یا امید و آرامش و... سپس وی به توضیح برخی وجوه الهام بخش متن پرداخت و مثال‌های مختلفی برای این وجوه بیان نمود.

علیجانی در پایان افزود در برخورد گسستی _ پیوستی با متن برخی شالوده‌های تاریخی متبلور در متن، شالوده‌شكنی می‌شود. وی پذیرش و انعكاس تفوق مردان بر زنان در همه متون مقدس را یك نمونه دانست كه باید بر اساس برخی فراروی‌های بنیادی خود متون در این حوزه، با شاكله ظاهری متن شالوده‌شكنانه برخورد نمود و در مواجهه با دوصدایی‌های متن در این رابطه، یا در رابطه با هر حوزه دیگر صدایی كه در جهت حقیقت، فضیلت و عدالت است را بلندتر و برجسته‌تر نمود.

در جلسه آینده بحث زن در ادیان هندی مطرح خواهد شد.

زن در فلسفه و ادبیات

سومین جلسه از کلاسهای «زن در متون مقدس» چهارشنبه 10 خرداد ماه در حسینیه ارشاد برگزار شد. رضا علیجانی در این جلسه به ادامه توضیح خود درباره نحوه برخوردی كه در رابطه با متون مقدس تحت عنوان «رویكرد تاریخی _ الهامی» دارد، پرداخت. وی منظور خود از «تاریخی» بودن برخورد را الف) تبارشناسی «تاریخی» مفاهیم، آموزه‌ها و قوانینی كه در متون آمده ب) تأكید بر تأثیرپذیری «اجتماعی» از علم و عقل و عدل زمانه متون و پ) تأثیرگذاری عمیق و گسترده متون برجامعه خود و تاریخ پس از آن در همه عرصه‌های فكری و عملی؛ دانست. از نظر وی متون هم زاییده تاریخ و هم زاینده تاریخ‌اند، هم مولود تاریخ و هم مولد تاریخ‌اند، هم تأثیر پذیرفته‌اند و هم تأثیر گذاشته‌اند و از مختصات زمانه فراروی داشته‌اند. و به عبارتی هم به «لسان قوم» (فرهنگ و مناسبات زمانه) سخن گفته‌اند و هم در آنها اصلاحات عمیق و جدی كرده‌اند.

علیجانی تأكید كرد برخورد پژوهشگرانه و تاریخی با متون می‌تواند منطق و منطقه فكری مشتركی بین روشنفكری مذهبی و لاییك باشد. او در جلسه قبل نیز نظرات پنج پژوهشگر كه به صورت غیرمؤمنانه با پیامبر برخورد كرده‌ اما نظراتی مشابه و همسو با نظرات مؤمنانه روشنفكران مذهبی داشته‌اند، مطرح كرده‌ بود.

وی در این جلسه «نگاهی گذرا به زن در بستر تاریخ؛ در فلسفه و ادبیات» انجام داد و از منابع مختلفی كه به حاضران معرفی كرد نقل نمود كه زن در سنت فلسفی غرب (و در ادبیات نیز) جنس دوم تلقی شده و با زنان به شدت منفی برخورد شده است. علیجانی اظهار داشت تا قرن 19 وجه غالب و اصلی تلقی فلسفی (و ادبی) نسبت به زن، كه وی ریشه‌اش را در اساطیر بشر نیز قابل ردیابی می‌دانست؛ زن را «ضعیفه شریره لطیفه» می‌دانسته است. وی توضیح این امر را از هسیود، افلاطون، ارسطو، فیثاغورثیان در دنیای قدیم تا به منتسكیو، لاك، هابز، روسو، كانت، جیمزمیل، جرمی بنتام، نیچه، فروید و...، در دنیای جدید ادامه داد. وی گفت عقل غالب بر فلسفه نیز عقل مذكر بوده است. علیجانی تصویر زن در ادبیات (ایران) را نیز تصویری مشابه معرفی كرد. از نظر وی برخوردهای مثبت با زن وجه مغلوب اندیشه بشری از دیرباز تا یكی، دو قرن اخیر بوده و عمدتا در پاورقی و نه متن جریان داشته است. ضمن آنكه این نگاه مثبت و تجلیل نیز عمدتا معطوف به مادر و وجه مادرانه زن بوده است نه وجه زنانگی خالص و بی‌قید و شرط زنان. و بخشی از تجلیل‌های از زن، به ویژه در ادبیات، نیز معطوف به وجه «لطیفه» زنان است و نه همه وجوه شخصیت زنانه. علیجانی مجموعه این نگاه‌ها را نگاه‌های «ابزار»انگارانه به زن دانست كه به زن به عنوان «غایت» و یك انسان فِی‌نفسه نمی‌نگرد.

وی گفت در جلسه بعد از بحث فلسفه و ادبیات، مجددا به بحث دین‌شناسانه برمی‌گردد و ضمن ادامه توضیح رویكرد تاریخی – الهامی به متون مقدس به جمع‌بندی بحث‌اش در این رابطه می‌پردازد. و از جمله به این سؤالات پاسخ می‌دهد كه آیا وجود امور تاریخمند در متن مقدس علامت ضعف و نقص آن نیست؟ آیا نمی‌توان و بهتر نیست از این گونه امور قرائت دیگری به دست داد تا اینكه آنها را تاریخی دانست؟ (یعنی برخورد هرمنوتیكی به جای برخورد تاریخی)، ملاك و معیار تفكیك امور تاریخی و غیرتاریخی چیست؟ و آیا این رویكرد تصویر و تصور از دین را دلبخواهی نمی‌كند؟ آیا این رویكرد به دین آسیب نمی‌رساند و در نهایت از دین چه می‌ماند و دین به كار بشر خواهد آمد؟

علیجانی در جلسه آینده به بخش دوم رویكرد تاریخی – الهامی یعنی وجه الهام‌بخش دین در رویكرد مورد قبول خود خواهد پرداخت.

متن ؛ بدون‌ تفسیر

 در نوشتاری‌ كه‌ پیش‌ رو دارید مستندات‌ و ارجاعات‌ سلسله‌ بحث‌های‌ زن‌ در متون‌ مقدس‌ آمده‌ است‌. در این‌ مجموعه‌ هر جا نام‌ و یادی‌ از زنان‌ در این‌ متون‌ آمده‌ استخراج‌ شده‌ و سپس‌ مطالب‌ استخراجی‌ طبقه‌بندی‌ گردیده‌ است‌. اما از آنجا كه‌ سعی‌ بر آن‌ بوده‌ تا این‌ مطالب‌ و مستندات‌، بی‌هیچ‌ شرح‌ و تفسیری‌ در اختیار مخاطبان‌ گرانقدر قرار گیرد تا آنها خود بتوانند بدون‌ پیش‌فرض‌ها و داوری‌های‌ نگارنده‌ بدان‌ رجوع‌ كرده‌ و در یك‌ برخورد پژوهشی‌ مستقل‌، «تحلیل‌ محتوا»ی‌ خاص‌ خود را داشته‌ باشند؛ تیتر و عنوانی‌ برای‌ قسمت‌های‌ مختلف‌ طبقه‌بندی‌ شده‌ ذكر نگردیده‌ است‌ و تنها بدین‌ خاطر كه‌ ترتیب‌ فیش‌ها و مفاهیم‌ و مطالب‌ استخراجی‌ از این‌ متون‌، به‌ خاطر طبقه‌بندی‌ بعدی‌، جابجا شده‌ و اینك‌ بر اساس‌ ترتیب‌ تدریجی‌ آنها در این‌ متون‌ نیست‌؛ هر قسمت‌ با خط‌ چین‌هایی‌ از قسمت‌ بعدی‌ تفكیك‌ شده‌ است‌.

"موضوع‌ زن‌" یكی‌ از آیتم‌ها و موضوعات‌ مورد توجه‌ نگارنده‌ در مطالعه‌ پژوهشی‌ كلی‌تر درباره‌ "متون‌ مقدس‌" بوده‌ است‌. این‌ سیر مطالعات‌ و پژوهش‌ و تأمل‌ در مجموعه‌ای از‌ موضوعات‌ در متون‌ مقدس‌ در دو سال‌ زندگی‌ قرنطینگی‌ (از سال‌ 82 تا 84) برایم‌ فراهم‌ شد. زیست درونی‌ام‌ در دنیای‌ متون‌ (مقدس‌) و دیالوگ‌ با آنها، كه‌ گاه‌ در فضای‌ لذت‌بخش‌ همدلی‌ و گاه‌ در فضای‌ جدلی‌ منتقدانه‌ و حتی‌ معترضانه،‌ در طی‌ نشستن‌ها، ایستادن‌ها و به ویژه‌ قدم‌زدن‌های‌ مستمر صورت‌ می‌گرفت‌؛ معنابخش‌ زندگی‌ام‌ در آن‌ دوران‌ بود. لذت‌ از همین‌ زندگی‌ درونی‌ بود كه‌ سختی‌های‌ بیرونی‌ را كمرنگ‌ می‌كرد. امید است‌ بتوانم‌ دیگر موضوعات‌ و آیتم‌های‌ مورد مطالعه‌ را نیز با صاحب‌نظران‌ و دوستان‌ و علاقه‌مندان‌ گرانقدر در میان‌ بگذارم‌ و از نظرات‌ انتقادی‌، پژوهشی‌ و تحلیلی‌ آنها بهره‌مند شوم‌.

                در این‌ نوشتار تنها مستندات‌ و ارجاعات‌ بحث‌ آمده‌ است‌ و در نوشتار و جزوات‌ بعدی‌، به‌ تدریج‌ استنباط‌ها و برداشت‌های‌ از این‌ مستندات‌ خواهد آمد.

                رویكرد فكری‌ من‌ در مجموعه مطالب بر اساس نوع معرفت‌شناسی مورد پذیرشم (یعنی رئالیسم انتقادی دیالكتیكی‌)، چارچوب‌ یك‌ رویكرد وجودی‌ ـ اجتماعی‌ بوده‌ است‌. برخوردم‌ با متون‌ نیز برخوردی‌ تاریخی‌ ـ الهامی‌ (به‌ عبارت‌ دیگر پارادایمی‌ ـ الهامی‌)، در ضمنِ‌ نگاهی‌ انتقادی‌ به‌ برخوردهای‌ اجتهادی‌ ـ تأویلی‌، پدیدارشناختی‌، تماماً هرمنوتیكی‌ و... بوده‌ است‌.

                 با این‌ همه‌، محصول‌ نهایی‌ این‌ تلاش‌، در حد بضاعت‌ محدود من‌، این است و جز این نیست، نیست و تنها نكات‌ و نظراتی‌ پیشنهادی‌ است‌ برای‌ اندیشیدن‌. از این‌ رو سپاسگزار كسانی‌ خواهم‌ بود كه‌ نظرات‌ انتقادی‌، پژوهشی‌ و تحلیلی‌ خود را با نگارنده‌ در میان‌ بگذارند.

 رضا علیجانی‌ _  بهار 1385