زن در متون مقدس

دوصدایی بودن متون مقدس درباره زنان

ششمین جلسه از سلسله کلاسهای «زن در متون مقدس» چهارشنبه بیست و یكم تیر ماه در حسینیه ارشاد برگزار شد. در این جلسه رضا علیجانی به ادامه بحث درباره «زن در آئین هندو» پرداخت. وی در ابتدا وضعیت «تنوع و تحمل» موجود در آئین هندو و حالت ژله‌ای ادیان هندی را زمینه مساعدی برای شكل‌گیری و رشد دموكراسی در هند معرفی كرد و مثال‌هایی از این حالت طیفی و ژله‌ای را در رابطه با خدا (و خدایان)، آخرت و نجات، كتاب مقدس، انبیاء، راه رهایی، شعائر و... توضیح داد. وی همچنین اعتماد به نفس هندی‌ها و نیز سخت‌گیری بر خود و ریاضت و قناعت و همچنین پذیرش سلسله مراتب و انجام وظایف خویشكارانة كاستی جهت رهایی و ... را بسترهای مناسبی برای رشد و توسعه اقتصادی هند معرفی كرد.

علیجانی سپس به ادامه بحث زن در آیین هندو از طریق طبقه‌بندی كردن آموزه‌ها و مفاهیم كتب مقدس این آیین (ریگ‌ودا و اوپانیشاد) و «تحلیل محتوا»ی آنها پرداخت. وی در این قسمت با تأكید بر دو صدایی بودن این متون درباره زنان (همچون دیگر متون مقدس) به این نكات اشاره كرد و درباره هر یك توضیحاتی را با استناد به متون مقدس هندو مطرح نمود:

-          نگاه وحدت وجودی به جهان و ظهور ذات جهان در مرد و زن

-          ذكر زنان در كنار مردان در رابطه با تحصیل و معرفت‌آموزی و ریاضت و انضباط نفس

-          طرح تنهایی مرد و پیدایش زن برای مرد

-          مرد محوری و مذكرگرایی و نگرش مبتنی بر برتری مذكر بر مؤنث

-          محرومیت زنان از آموزش وداها در سنت عملی هندوها

-          سنت ساتی و مرگ داوطلبانه و مقدس زن همراه با مرگ و آتش زدن جسد شوهر.

-          زن موضوع «هدیه» و «فدیه» در پیمان‌های بین مردان

-          تأكید بر نقش خاص برای زنان (زایش و فرزندداری). توقع كار واطاعت و لطافت از زنان و كار و تفكر و ریاست از مردان.

-          انعكاس تصویر زن در این كتب بر محور جسم و زیبایی، فریبایی و اغواگری، بی‌وفایی و جادوگری و...

-          زنان (و اولاد و اموال) مانع راه نجات مردان و ضرورت پرهیز از آنان در ریاضت و انضباط نفس

-          نگاه جسم‌محورانه به زنان در حوری‌های بهشتی

-     تأكید بر ازدواج و پذیرش چندهمسری. واژه شوهر معنای صاحب و سرور و خدایگان دارد. توقع خدمت و اطاعت از زنان و لطافت از زنان و ریاست و محبت از مردان.

-          پیوند مقدس دانستن ازدواج و دو نیمه نخود خواندن مردان و زنان، تأكید بر عشق و وفاداری متقابل، اتحاد و عدم جدایی زوج‌ها.

-          ندادن ارث به زنان تا قرن نوزدهم (در هند فقط مسلمان‌ها با زنانشان ارث می‌داده‌اند).

-          دفاع از امنیت روانی زنان و برخورد ضدفساد و روابط غیرقانونمند جنسی.

-          وجود مطالب عصری و غیرعلمی فراوان در رابطه با مسائل زناشویی و تولد فرزند

-          نگاه شدیداً طبقاتی و كاستی به خانواده و حرامزاده دانستن فرزندان غیركاستی

-          تأكید بر شادی و زندگی شاد به طور عام با فرزندان و خانواده به طور خاص

-          علیجانی سپس افزود كه در متون بودایی نیز همین وضعیت دوصدایی وجود دارد.

-     وی در پایان دو صدایی‌های متون مقدس آیین هندو در رابطه با زنان را در یك جدول دو ستونه مبتنی بر نكات مثبت و منفی (البته از نگاه انسان امروز) مطرح كرد و از حاضرین در كلاس پرسید به نظر شما مثبت‌ ترین و منفی‌ترین نكته در این متون در رابطه با زنان كدام است؟

-     برخی از حاضران مهم‌ترین نكات مثبت را تجلی وجود خداوند به طور مشترك در زن و مرد، قابلیت تحصیل علم و ریاضت، دو نیمه نخود خواندن زن و مرد، طرح عشق بین زن و مرد و... دانستند و منفی‌ترین نكات را عدم قابلیت جنس زن برای نجات و رهایی و تبدیل شدن او به مرد (به عنوان پاداش و تعالی وی در چرخه تناسخ)، سنت ساتی و خودسوزی زن همراه با جسد شوهر، لزوم اطاعت زن در خانواده، موضوع هدیه و فدیه قرار گرفتن زن و تعدد زوجات و... و دانستند.

-          بحث جلسه آینده این كلاس در باره زن در آیین زرتشت خواهد بود.

زن در آیین هندو^[1]

به نام آن كه او نامی ندارد    به هر نامی كه خوانی سر برآرد

این شعری است كه دارا شكوه مترجم اوپانیشاد در آغاز یكی از كتاب‌هایش به نام مجمع‌البحرین آورده است.[2]

بحث ما در چهار جلسه گذشته راجع به زن بود. بر اهمیت بحث زن به لحاظ موضوع و به لحاظ متدلوژی تأكید كردیم. دلایل دهگانه‌ای برای اهمیت این موضوع آوردیم و به لحاظ متدلوژی هم گفتیم كه موضوع زن و متون مقدس نمونه‌ای از بحث نسبت دین و دموكراسی، حقوق بشر و مسائل دیگر است. و دوصدایی بودن متون مقدس را در رابطه با این مسائل نقطه عزیمت و شروع بحث دانستیم. انواع رویكردها در مواجهه با این دوصدایی‌ها را نیز گفتیم و این كه رویكرد  تاریخی _ الهامی را بیشتر پاسخگو می‌دانیم. در پایان این قسمت از بحث نیز توصیه ما برای روشنفكران غیرمذهبی برخورد پژوهشگرانه تاریخی با متون مقدس در همه مسائل بود.

در نهایت هم به دو نوع تلقی از مذهب رسیدیم: مذهب انسان‌گرا و مذهب متن‌گرا. و نسبت اینها را در نوع مواجهه با دموكراسی، حقوق بشر، حقوق زن و... متفاوت دانستیم.

متون مقدس آئینه تاریخ‌اند

اما در آغاز بحث زن در ادیان هندی این پرسش را مطرح می‌كنیم كه چرا متون مقدس مهم هستند؟ چرا برای روشنفكران تحول‌خواه و روشنفكران تغییرگرا بایستی این مباحث و توجه به این موضوعات مهم باشد؟

به نظر می‌رسد متون مقدس آیینه تاریخ هستند. اگر ما بخواهیم با گذشته خود و گذشته جهان ارتباط و پیوند برقرار كنیم یكی از منابع جدی ما متون مقدس است كه با دقت و احترام حفظ شده‌اند. چون متون مقدس برخلاف متون فلسفی و ادبی همگانی و پاپیولار هستند. البته در متون فلسفی رایج و ادبی هم استثنائاتی پیدا می‌شود كه ...

پنجمين جلسه از سلسله کلاسهاي «زن در متون مقدس» چهارشنبه هفتم تير ماه در حسينيه ارشاد برگزار شد. در اين جلسه رضا عليجاني به بحث درباره زن در هندوئيسم بر اساس كتاب‌هاي ريگ‌ودا و اوپانيشادها پرداخت.

وي در ابتدا گفت متون مقدس آئينه تاريخ‌اند و از آنجا كه كتاب‌هايي همگاني و پاپيولارند، فرهنگ و قواعد زمان شكل‌گيري خود را به سادگي و با صداقت به ما منتقل مي‌كنند. آنها هم يادآور زمينه تاريخي به طور عام و هم پيشينه و زمينه و سير تاريخي دين به طور خاص هستند. ما  از طريق آنها با پيشينه و بستر تاريخي كه بعدها به متن مقدس ما (قرآن) منجر مي‌شود، آشنا مي‌شويم. آشنايي با قرآن (و اسلام) نيز آشنايي با يكي از مؤلفه‌هاي مهم سازنده سنت تاريخي و كنوني جامعه ماست. وي افزود برخورد ما با متون مقدس در اين كلاس پژوهشگرانه و نه مؤمنانه است.

عليجاني در ادامه هند را كشوري شگفت‌انگيز خواند و به برخي خصايص فرهنگ هندي اشاره كرد؛ از جمله ميهمان‌پذير بودن مذاهب هندي و گرايش به تكثر و تلفيق و نگاه هم‌اين، هم آن (برخلاف نگاه ايراني و سامي يا اين، يا آن)، حالت ژله‌اي مجموعه مذاهب هندو و در برگيرندگي از پرستش خدايان (تمثال‌ها) تا وحدت وجود در قالب يك دين، فرديت (برخورداري از خداي شخصي و برجستگي عبادت فردي)، تأكيد بر وحدت و همبستگي ملي و قومي (عليرغم تكثر اديان و زبان‌ها)، وجود كاست‌هاي بسته طبقاتي (چهار طبقه اصلي و يك قشر بي‌طبقه)، تأكيد بر شادي (عليرغم فقر و سختي)، اعتقاد به تناسخ و چرخه كارما (پاداش و عذاب‌هاي محدود، موقت، متناوب و چرخه‌اي)، قناعت و رياضت و سخت‌گيري بدني فردي.

عليجاني گفت به شيوه برخورد ماكس وبر كه پروتستانتيسم را روح سرمايه‌داري خواند، مي‌توانيم حالت ژله‌اي و تسامح و عدم خشونت هندي را ياري‌رسان و بسترساز دموكراسي عظيم هند و قناعت و رياضت آمادگي براي سختي و سخت‌گيري بدني را كه باعث كاهش توقع مادي و پايين بودن مصرف در هند جديد شده است، را ياري‌رسان و بسترساز توسعه اقتصادي كنوني هند دانست.

وي در ادامه به سير شكل‌گيري وداها (به عنوان كهن‌ترين متن مقدس بشري)،‌ انواع وداها و معرفي اوپانيشادها پرداخت و به برخي ويژگي‌هاي مهم اين كتب اشاره كرد. و از جمله تفاوت تلقي از وحي و الهام در مجموعه اديان هندو و اسلام را بررسي كرد.

عليجاني سپس بحث درباره زن در ريگ‌ودا و اوپانيشادها را آغاز كرد. در اين بحث ابتدا به تحليل واژگاني زن در اين متون اشاره كرد كه عمدتا بيانگر جنس دوم بودن زن و لزوم اطاعت او از مرد است. آنگاه به دو روايت متفاوت از آفرينش زن در اين متون پرداخت: آفرينش زن و مرد از يك موجود (بي‌جنسيت يا دو جنسي) و آفرينش زن از مرد.

عليجاني سپس درباره خدايان و ايزدان مؤنث (الهه‌ها) بحث كرد و تلقي از «پدر آسمان» و «مادر زمين» را توضيح داد. وي اظهار داشت در اين حوزه نيز ضمن آنكه گويي كارسپاري و تقسيم‌كار بازتر و عادلانه‌تري در آسمان، نسبت به زمين وجود دارد، اما نگرش تفوق مرد بر زن در آسمان نيز در جريان است. وي اشاره نمود حتي خداي عشق نيز در آنجا يك مرد (كام) است. وي همچنين به بازخواني نوگرايان هندو از الهه شكتي (همسر شيوا) به عنوان نماد قدرت زنانه خداوند، براي رشد آگاهي و رهايي زنان در هند جديد اشاره كرد و اظهار داشت اين الهه در متون هند و نماد قهر و غضب خداوند است.

ورود به مرحله كشاورزي و يكجانشيني و كاهش نقش توليدي و اجتماعي زنان را يكي از دلايل به حاشيه رفتن و جنس دوم شدن آنان در برخي اساطير و اديان دانست و به سه نظريه تفاوت، نابرابري و ستم در توضيح اين وضعيت اشاره نمود.

ادامه بحث در باره زن در ريگ‌ودا و اوپانيشاد به جلسه آينده موكول شد.

مذهب متن‌گرا، مذهب انسان‌گرا (وجودی)

ما ز آغاز و ز انجام جهان بی‌خبریم
اول و آخر این كهنه كتاب افتاده است
كس ندانست كه منزلگه مقصود كجاست
آنقدر هست كه بانگ جرسی می‌آید
در رویكرد تاریخی – الهامی با آموزه‌ها و متون مقدس برخوردی گسستی – پیوستی داریم. از مفاهیم، آموزه‌ها و قواعد تاریخی آن گذر می‌كنیم ولی از مفاهیم فراتاریخی آن كه وجهی انسانی و اجتماعی دارد، الهام می‌گیریم. اما این رویكرد نیز با برخی سؤالات و ابهامات مواجه است. شاید بتوان چهار پرسش مهم درباره این رویكرد مطرح كرد. این پرسش‌ها عمدتا درون دینی است و با رویكرد مؤمنانه مطرح می‌شوند و معطوف به متن مقدس ما، قرآن، است.

 چهار سؤال از رویكرد تاریخی - الهامی

1 - آیا اگر از منظر مؤمنانه یعنی كلامی – الهیاتی به متن بنگریم، خداوند نباید سخن فراتاریخی بگوید؟ مگر داعیه‌ی متن فراتاریخ بودن نیست؟ آیا وجود وجوه فراتاریخی نقطه‌ی ضعف و نقصی برای متن محسوب نمی‌شود؟

ما در پاسخ به این پرسش،  در ابتدا آن را از حالت كلامی – الهیاتی خارج كرده و به یك مسأله‌ی تاریخی تبدیل می‌كنیم. یعنی پرسش را از ذهن به عین می‌بریم و به جای اینكه بگوییم آیا این امر علامت نقص متون نیست، می‌گوییم «آیا، در واقع، مسائل فراتاریخی در متون وجود دارند یا نه؟» جدا از اینكه خداوند باید _ یا نباید _ مسائل تاریخی را در متن مطرح كند و یا اینكه این امور نقطه ضعفی برای متون محسوب می‌شوند یا خیر. با طرح این پرسش می‌خواهیم اولین سؤال مطرح شده را به پرسش همه‌ی رویكردها، و نه صرفا رویكرد تاریخی – الهامی، تبدیل كنیم.

اما واقعیت چیست؟ ....