زن در متون مقدس

به نام خدا

زن هم‌سرشت با مرد يا تجسم شر در جهان؟

دوازدهمين جلسه سلسله کلاسهاي «زن در متون مقدس»، در حسينيه ارشاد برگزار شد. در اين جلسه رضا عليجاني در ادامه ويژگي‌هاي آئين يهود به اين ويژگي‌ها اشاره كرد:

رسميت نهاد ديني _ مجازات‌هاي خشن حقوقي و مذبهي (و قتل‌عام مقدس، فراتر از جهاد مقدس؛ و صدايي مغاير آن مبتني بر صلح‌خواهي و انسان‌دوستي) _ موعودگرايي (انتظار مسيح) _ نظريه سياسي يهود (مبتني بر حكومت يهوه؛ اما سير قوم يهود از دموكراسي قبيله‌اي اوليه تا سلطنت، و زندگي تحت حكومت‌هاي مختلف و اطاعت و همكاري با آنها بوده است)،  ديالكتيك شوم يهودگرايي و يهودستيزي (سرسختي و ماندگاري)، سازماندهي قوم يهود و داشتن محصول جمعي فكري، نفرت و مصلحت در برخورد با مسيح و مسيحيان، زندگي عمدتاً راحت‌تر يهوديان در جوامع اسلامي.

عليجاني در ادامه بحث زن در آئين يهود، در ابتدا، بحث زن در خانواده را كه از جلسه قبل ناتمام مانده بود، با ذكر اين نكات ادامه داد: ازدواج (و زن) درجه دوم (پيله‌گش كه به متعه و كنيز ترجمه شده است)، برخي اقدامات حمايتي از زوج‌هاي جوان، برخي اقدامات حمايتي از زنان (در رابطه با استقلال اقتصادي، و يا درباره زنان مطلقه و بيوه)، طلاق (كه عمدتاً مردانه بوده است)، ارث (محروميت زنان از ارث، و رفرم‌هايي كه تدريجاً صورت گرفته است).

وي سپس بقيه نكات مربوط به زن در آيين يهود را چنين برشمرد:

حجاب (سختي‌گيري شديد تلمودي بر حجاب)، زن موضوع هديه و معامله، برخي قوانين سخت‌گيرانه خشن (مانند سوزاندن و سنگسار در رابطه با زنان خطاكار)، عدم تصوير و تأكيد آشكار جنسي (مثلاً در رابطه با بهشت)، تملك و كنيزي دختران اسير، برخورد اخلاقي و حمايت حقوقي و عاطفي از زنان، ادبيات عامه‌گرا (تكرار تمثيل فاحشه در كتاب مقدس)، تأكيد بر شادي و استفاده از موسيقي در ترويج دين و مراسم و عبادات مذهبي)، زن تجسم شر (اشاره به رؤياي بشكه و نشان دادن زن به عنوان تجسم شر، مشابه جعبه پاندورا در اساطير يونان و فرهنگ قوي زن‌ستيزانه در عرفان يهودي _ قبالا _ كه شيطان را زاده قلمرو زنانه مي‌داند و عدم حضور زنان در عرفان يهودي، برخلاف عرفان مسيحي و اسلامي.

عليجاني در انتهاي بحث باز به شيوه و متدلوژي اين كلاس در بررسي متون مقدس، به ويژه تأكيد و توجه به دوصدايي‌هاي حاضر در متن اشاره كرد و به طور مثال طرح زن به عنوان تجسم شر را مغاير برخي ديگر از آموزه‌هاي كتاب مقدس (مثلاً هم‌سرشتي مرد و زن در داستان خلقت) معرفي نمود.

وي در پايان كلاس به نبي‌هاي مردمي بني‌اسرائيل درود فرستاد. و آرزو كرد روزي آرمان‌هاي عدالت‌طلبانه، انسان‌دوستانه و صلح‌جويانه آنها (همچون: «در آن روز شمشيرها به گاوآهن و نيزه‌ها به داس تبديل خواهد شد، در آن روز گرگ و بره از يك آبشخور آب خواهند نوشيد، در آن روز اشك ديدگان زدوده خواهد شد و...) تحقق بايد.

در جلسه آينده كلاس زن در متون مقدس، بحث زن در آيين مسيحيت آغاز خواهد شد. اين جلسه (استثنائاً، به خاطر ماه رمضان) نيم ساعت زودتر (ساعت 5 بعدازظهر 24 مهرماه) برقرار مي‌شود.

به نام خدا  دوست همه انسانها

عدالت‌ورزي، فرماليسم

زنان نبوت خواهند كرد، زنان محكوم به تبعيض‌اند

زن در آئين يهود (جلسه دوم)

«از نقطه‌اي و خاكي برخاسته‌ام؛ كوير. كه در آن آبادي نيست. جايي كه سعادت و رفاه و  برخورداري نيست. خشكي و فقر و سختي زندگي است و از  طرفي به طبقه و تباري وابسته‌ام كه شرفش در آن است كه خون هيچ شريفي، از آنهايي كه شرافت‌شان را تيغ و طلا مي‌سازد، در رگم نيست.

از اهرام فراعنه تا دخمه بردگان راه نبود، سنگلاخ صعبي بود كه عبور از آن را سخت دشوار مي‌كرد و پاي را مجروح و در پي خطي مي‌كشيد، از خون. در كنار دخمه‌ها نشستم و ناگهان احساس كردم چه رابطه خويشاوندي نزديكي است ميان من و خفتگان اين دخمه‌ها . خود را بر سر گور خويشانم يافتم. يكي از اين خانواده مظلوم بوده‌ام و هستم. گويي يكايك اينان را مي‌شناسم، با يكايك‌شان رفيق بوده‌ام. شريك زندگي بوده‌ام.» (علي شريعتي، آري اينچنين بود برادر، م.آ 22، ص 183).

در ادامه بحث جلسه قبل، برخي از ويژگي‌هاي آئين يهود را مطرح مي‌كنيم:

_ عدالت‌ورزي و توجه به فقرا و مظلومان (غلبه عدالت بر محبت). خاستگاه يهوديت اوليه، بردگان فراري از مصرند. دين يهود يكي از عدالت‌خواه‌ترين اديان تاريخي است.ريشه و تبار بردگي آنان، دراين امر به شدت مؤثر بوده است. عدالت‌ورزي يكي از ويژگي‌ها و مميزه‌هاي آيين يهوديت است. عدالت‌ورزي و توجه به فقرا و مظلومان و به عبارتي غلبه عدالت بر محبت؛ شايد عكس مسيحيت كه محبت بر عدالت غلبه دارد. نمونه‌هاي متعددي را ما در كتاب مقدس يهوديان مي‌بينيم كه بر عدالت‌ورزي تأكيد مي‌كند: در 40 سال سرگرداني قوم بني‌اسرائيل در بيابان، هر روز معجزه‌وار مائده‌اي آسماني مي‌آمد و آنها موظف بودند تنها به اندازه نياز يك روزشان از آن نان _ كه خود يهوديان آن را نان فرشتگان مي‌دانند _ مصر ف كنند و نه بيشتر. همچنين در فرهنگ و آموزه‌هاي توراتي، مالكيت امانت است. در اين فرهنگ، ...

به نام خدا

نبوت زنان 

جلسه يازدهم از سلسله کلاسهاي «زن در متون مقدس»، در حسينيه ارشاد تشكيل شد. رضا عليجاني در اين كلاس بحث زن در آئين يهود را ادامه داد.

وي در ابتدا، در ادامه بحث برخي از ويژگي‌هاي دين يهود، به چند نكته اشاره كرد. از جمله:

_ عدالت‌ورزي و توجه به فقرا و مظلومان، غلبه عدالت بر محبت. وي آيات چندي از كتاب مقدس را كه به اشكال مختلف در پي عدالت است (مثلاً براي بردگان، فقراء، يتيمان، بيوه‌زنان و...) نمونه آورد.

_ واقع‌ گرايي در مواجهه با زندگي، توجه به زندگي و نه گريز از آن در تورات. و حتي وجود نوعي خودگرايي در آموزه‌هاي تلمودي.

_ نگاه غيرتنزهي به تاريخ انبياء. «كيست كه گناه نكند؟» حكايت يعقوب، داود، سليمان، طالوت، هارون در كتاب مقدس (با مثلا قران) متفاوت است.. مثلاً در تورات، گوساله طلايي را در دوران سرگرداني در بيابان، هارون ساخته است (اما در قرآن، سامري)

_ شِكوِه و اعتراض (البته مؤمنانه) رسولان به خداوند. ايوب، اشعياء داود، سليمان و... در كتاب مقدس گاه به صراحت به خداوند  اعتراض مي‌كنند (عمدتاً به خاطر خوشبختي بدكاران و بي‌دينان و رنج و سختي بادينان و پرهيزكاران)

_ فرماليسم شديد مذهبي (غلبه شريعت بر اخلاق). تفصيل شريعت در رابطه با قرباني‌ها (كه در ده فرمان اصلاً وجود ندارد) و حساسيت شديد بر نجس _ پاكي، حلال و حرام و جزئيات عمل احكام (به ويژه در دوران پس از تبعيد). در همين رابطه «كلاه شرعي» نيز بيش از مهم‌ترين بخش‌هاي فقه يهودي در رابطه با امور مختلف است.

_ جدال مستمر نبي‌هاي مردمي با دين و روحانيت دولتي كه اوج صحنه چالش دو صداست و نقد دائمي سلطنت و روحانيت و نفرت از رياكاري و نقد زر و زور و تزوير و نقد فرماليسم جزمي عوام. اين رفتار نبي‌هاي مردمي با عكس‌العمل قدرتمندان و تزويرگران مواجه مي‌شد و به زندان و شكنجه آنان مي‌انجاميد. هوشع، عاموس، ميكا، ارمياء، اشعياء از جمله اين نبي‌هاي مردمي‌اند كه در حوزه مدني فعال بودند و حوزه قدرت را نقد مي‌كردند. يكي از ويژگي‌هاي اين نوع انبياء برخورد شديد ضدفرماليستي آنها و توجه به محتواي دين موسوي بود. آنها بارها مي‌گفتند خداوند دوستي و عدالت از شما مي‌خواهد نه قرباني. و يا با شدت به نقد رياكاري و طماعي كاهنان مي‌پرداختند. (جملات زيادي از آموزه‌هاي اين نوع از انبياء بني‌اسرائيل مطرح گرديد).

عليجاني سپس بحث زن در آئين يهود را ادامه داد و به اين نكات اشاره كرد:

_ احترام به مادر (و پدر)

_ نبوت زنان، نبوت 7 نبي زن (از 55 نبي بني‌اسرائيل) و مهم‌تر از آن چشم‌انداز آرماني تساوي‌جويانه در رابطه با نبوت. در روز آخر (آخرالزمان) دختران و پسران، غلامان و كنيزان نبوت خواهند كرد.

_ حمايت شديد از بيوه‌زنان (كه مثال‌هاي متعدد آن از جزوه شماره يك كلاس «متن بدون تفسير» نقل شد).

_ عدم ذكر زنان در كنار و همپاي مردان (برخلاف برخي متون مقدس ديگر مقل اوستا و قرآن)

_ مذكرگرايي و تأكيد بر پسر، به ويژه نخست‌زاده پسر، عدم شمارش و محسوب كردن زنان در بسياري از حدنصاب‌هاي شرعي (و يك دعاي بامدادي در شكرگزاري از خداوند كه فرد را غيريهودي، زن و برده نيافريده است).

_ برخي محدوديت‌ها و تبعيضات جنسيتي (در حوزه‌هاي مختلف سياسي، اقتصادي، حقوقي، آموزشي، ديني و عبادي، استفاده از اغذيه‌هاي آئيني و...)

_ تصوير زنان در متن (مبتني بر حماقت، وراجي، غرزدن، اغواي مردان و شوهران و...، همچنين تدبير منزل، كمك به فقرا، سخنان و نصيحت‌هاي حكمت‌اندود و ...)

_ نگاه تابويي و سخت‌گيرانه به طلاق، سهولت طلاق، نفرت خداوند از طلاق، بدبيني شديد به زن مطلقه و بي‌عفت‌دانستن اين دسته از زنان كه شوهر كرده‌اند.

_ نگاه تابويي به برخي امور بهداشتي و نجس دانستن زن (و مرد) حتي پس از غسل كردن تا هنگام غروب.

_ زن در خانواده:

       _ برخورد مثبت با ازدواج و البته فاقد قداست بودن آن.

       _ لزوم اجازه و رضايت دختر براي ازدواج

       _ برخي ازدواج‌هاي منسوخ شده (مثلاً با عمه، خواهر ناتني و...)

       _ حساسيت شديد بر عدم ازدواج با غيرهمدين

       _ خويشكاري ونقش زنان در خانواده(عمدتا كار و اطاعت از طرف زن و امرار معاش و احترام و وفاداري ازطرف مرد.

       _ رياست مرد بر خانواده. زن طبق داستان خلقت، محكوم ازلي به تبعيت از مرد و تسلط مرد بر اوست.

_ چند همسري (پلي‌كامي). اراي نونه‌هاي فراواني در كتاب مقدس است، اما در سير تاريخي آئين يهود مرتب محدود شده است. ابتدا به چهار زن و سپس در برخي فتواها و آموزه‌هاي متأخر به يك همسر.

ادامه بحث زن در آئين يهود به جلسه بعد موكول شد.