زن در متون مقدس

به نام خدا

سه نوع برخورد با ازدواج‌هاي پيامبر

بيست و يكمين جلسه از سلسله كلاس‌هاي زن در متون مقدس با بحث زن در اسلام (قسمت پنجم) ادامه پيدا كرد.

در اين جلسه، رضا عليجاني بحث زنان پيامبر (در تاريخ و قرآن) را به پايان رساند. وي گفت بحث زنان پيامبر فراتر از يك مسئله نظري و يا حقوقي (در مورد تعدد زوجات) است. بلكه به عنوان موضوعي شخصيتي براي تحليل پيامبر به عنوان تابلويي براي اسلام مورد توجه قرار گرفته است.

عليجاني در ادامه به سه نحوه برخورد با اين مسئله، پرداخت: 1 _ برخوردهاي مدافعه‌گرانه (سنتي و نوگرا)؛ اين برخورد مؤمنانه است. اما نوع سنتي‌اش مبتني بر نگاه به پيامبر با هاله‌اي از عصمت و تقدس الهي است. اما نوع نوگرا مبتني بر نگاه اخلاق‌گرايانه، توجه به تدبير و عمل هوشمندانه پيامبر و نيز گاه همراه با مقداري هاله تقدس مي‌باشد. اما در كل در نگاه نوگرا عمده تكيه بر بشر بودن پيامبر است. 2 – برخورد تحليلي و پژوهشي كه كاملا مبتني بر بشر دانستن پيامبر، اما نگاه در مجموع مثبت به رفتار و عملكرد و تأثيرات تاريخي پيامبر به عنوان يك مصلح است. 3 – برخورد ستيزه‌گرانه و عيب‌جويانه كه باز مبتني بر كاملا بشر دانستن پيامبر ولي با تلقي جاه‌طلب و هوس‌باز دانستن پيامبر و برخورد عمدتا گزينشي و به قصد هجوم و منكوب كردن كل حركت اسلام و پيامبر مي‌باشد. وي افزود قرآن پيامبر را كاملا بشر، اما بشري والا و مستعد نبوت و رسالت مي‌داند و ضمن تجليل و دفاع از پيامبر، اما؛ پيرامون شخص وي هيچ هاله غيربشري، كه بعدا در كلام اسلامي پديدار مي‌شود، قرار نمي‌دهد. اينك نيز در همين چارچوب شخصيت و رفتار پيامبر قابل تحليل و دفاع مؤمنانه در كليت خود (چون زندگي و عملكرد پيامبر اجزاء و ابعاد مختلفي دارد) مي‌باشد.

وي آنگاه با مرور ازدواج‌ها و همسران پيامبر، كه در جلسه قبل به آنها پرداخته بود، عنوان كرد با چند شاخص مي‌توان اين ازدواج‌ها را بررسي كرد: مصلحت ديگران (مصلحت اجتماعي – سياسي يا مصلحت فردي همسران) و تمايلات پيامبر (فرزنددار شدن، عشق و عاطفه، لذت مبتني بر عرف و سنت) و سپس تك تك ازدواج‌هاي پيامبر را با اين شاخص‌ها، به ويژه با توجه به مسئله زيبا بودن و نبودن آنها، مورد بررسي قرار داد و در پايان گفت بر اساس يك برخورد تاريخي - پژوهشي غيرهاله‌گرا مي‌توان به تحليلي تركيبي درباره علل ازدواج‌هاي پيامبر رسيد.

وي به سير زماني ازدواج‌ها (پس از خديجه و دوران سختي اوليه) نيز توجه داد و افزود در موضع قدرت و حكومت انواعي از رفاه و امكان براي رشد ابعاد متنوعي از خصايص و ويژگي‌هاي شخصي وجود دارد (مانند رفاه در لوازم زندگي، غذا، لباس و زيور، تنوع جنسي، تكبر و شهرت‌طلبي، حماسه و قهرماني و مورد توجه بودن و...) كه زندگي هر مصلح، سياستمدار و پيامبر، از جمله پيامبر اسلام، را مي‌توان با اين شاخص‌ها نيز مورد توجه قرار داد. وي آنگاه به عملكرد داود (داود عهد عتيق) در برخي ازدواج‌هايش و نيز ابراهيم (ابراهيم عهد عتيق و عهد جديد) در نحوه برخورد با كنيزش هاجر و مقايسه رفتار پيامبر در برخورد با زينب (يكي از همسرانش) و نيز ماريه و صفيه به عنوان دو كنيز پرداخت. وي در پايان گفت با پيامبر بايد غيرهاله‌گرا و به عنوان بشر، اما بشري مصلح و رسول مواجه شد.

عليجاني سپس به چند نكته ديگر در رابطه با همسران پيامبر، كه در قرآن آمده است، پرداخت از جمله: دفاع قرآن از همسر پيامبر (عايشه) در برابر شايعات، چه زناني براي پيامبر روا هستند، آيه تخيير (مخير كردن زنان پيامبر به سادگي و عدم رفاه و اجازه به پيامبر براي تنظيم نحوه روابط با همسرانش، و يا طلاق و جدانشدن از وي)، منع پيامبر از گرفتن همسر جديد (حتي اگر زيبايي‌شان وي را به شگفتي وادارد)، هشدار به پيامبر و همسرانش (سوره تحريم)، هشدار به مردان درباره همسران رسول.

در پايان كلاس جلسه پرسش و پاسخي طولاني به صورت شفاهي و كتبي برگزار شد. ادامه بحث زن در اسلام به جلسه آينده موكول گرديد.

به نام خدا

زنان پيامبر (در تاريخ و قرآن)

بيستمين جلسه از سلسله كلاس‌هاي زن در متون مقدس با بحث زن در اسلام (قسمت چهارم) ادامه پيدا كرد.

در اين جلسه، رضا عليجاني در ادامه نكاتي كه در جلسات قبل درباره ويژگي‌هاي برخورد قرآن و اسلام با زن نموده بود، به شرح برخي نكات ديگر پرداخت:

- به رسميت شناختن استقلال اقتصادي زنان - اين مسئله يكي از امتيازات مهم برخورد اسلام با زنان است كه مورد توجه و تأكيد برخي از مستشرقان و اسلام‌شناسان غيرمسلمان نيز قرار گرفته است. اين امر امتيازي است كه در برخي از كشورهاي جهان، تنها در قرون معاصر به زن داده شده است.

- به رسميت شناختن استقلال سياسي زنان (دوبار بيعت با زنان) _ اصل بيعت با زنان بيانگر اعتنا و توجه و «ديده شدن» زنان به عنوان افراد انساني و شخصيت‌هايي مستقل است. اما اين واقعه (كه دوبار نيز اتفاق افتاده است، صلح حديبيه و فتح مكه) در تاريخ اسلام، از سوي مفسران رسمي آن، به حاشيه رانده شده و هيچگاه مبناي تفكردرباره زنان و نيز تأسيس قواعد فقهي در برخورد با آنان قرار نگرفته است.

-    احترام ويژه به مادر (و پدر) – در هيچ يك از متون مقدس، عليرغم آن كه همه آنان به احترام به والدين توجه داشته‌اند، توجه و تأكيد بر اين امر و به خصوص توجه ويژه و انحصاري به نقش مادر، همانند قرآن، وجود ندارد. در آيات متعددي احترام و احسان به والدين پس از لزوم توحيد و عدم شرك‌ورزي، و مقدم بر بسياري از احكام عبادي اسلام (مانند نماز و روزه)، آمده است. همچنين در آيات متعددي پس از ذكر احترام به والدين، آنگاه به نقش مادر و رنج‌هايي كه وي براي فرزند كشيده اشاره گرديده است. (ضمن آنكه به والدين نيز شديداً گوشزد شده است كه بايد از فرزندكشي خودداري كنند).

-    زنان پيامبر (در تاريخ و قرآن) _ عليجاني در اين قسمت به بحث درباره زندگي شخصي پيامبر اسلام و ماجراي همسران متعدد وي پرداخت. وي گفت در اين باره در جهان معاصر، سه نوع برخورد صورت گرفته است: برخوردهاي مدافعه‌گرانه (سنتي و نوگرا)، برخوردهاي پژوهشي و تحليلي غيرمؤمنانه، برخوردهاي ستيزه‌گرانه و عيب‌جويانه.

 وي در ادامه به دو «نمونه» از برخوردهاي مدافعه‌گرانه و مؤمنانه جديد (دكتر شريعتي – دكتر بنت‌الشاطي) پرداخت. عليجاني گفت در اين برخوردها گاه مسئله «مصلحت» (مصلحت جامعه، جنبش ديني – سياسي اسلام، مصلحت فردي برخي زنان) و گاه تلفيقي از مصلحت و «تمايلات پيامبر» مورد توجه و مبناي تحليل بوده است. وي به عنوان نمونه ازدواج پيامبر با زينب (همسر زيد، فرزندخوانده پيامبر) را توضيح داد. آنگاه با توجه به دو نمونه و منبع فوق به شرح تك تك ازدواج‌هاي رسول، و برخي تفاوت‌ها در برخورد شريعتي و بنت‌الشاطي، در توصيف اين ازدواج‌ها و نيز ويژگي‌هاي آن زنان؛ عليرغم وجود برخي اشتراك‌هاي توصيفي و تحليلي بين آنان، پرداخت.

ادامه اين بحث و جمع‌بندي آن، و نيز شرح ادامه نكات پيرامون زن در اسلام، به جلسات بعد موكول شد. در پايان جلسه پرسش و پاسخ به طور شفاهي و كتبي برگزار شد كه طولاني‌تر از همه جلسات قبل بود.

به نام خدا دوست همه انسانها

زنان پيامبر

بعد از تغيير قبله از بيت‌المقدس به سوي كعبه، كشمكش‌هايي بين مسلمانان و يهوديان و نيز ترديدهايي بين خود مسلمانان به وجود آمد. آيه 177 از سوره بقره در اين رابطه نازل شد:

ليس البر ان تولوا وجوهكم قبل المشرق والمغرب ولكن البر من امن بالله واليوم الاخر والملائكه والكتاب والنبيين و اتي المال علي حبه ذوي القربي واليتامي و المساكين وابن السبيل و السائلين و في‌الرقاب واقام الصلوه و اتي الزكوه والموفون بعهدهم اذا عاهدوا والصابرين في‌الباسا و الضراء و حين الباس اولئك الذين صدقوا و اولئك هم المتقون

نيکوکاري آن نيست که روي خود را به سوي مشرق يا مغرب بگردانيد بلکه نيکي آن است که کسي به خدا و روز واپسين و فرشتگان و کتاب و پيامبران ايمان آورد و مال خود را با وجود دوست‌داشتنش به خويشاوندان و يتيمان و در راه‌ماندگان و درخواست‌کنندگان و در راه آزادي بردگان بدهد و نماز بر پاي دارد و زکات بدهد و آنان که چون عهد و پيمان بندند به عهد خود وفادارند و آنان که در سختي‌ها و رنج‌هاي زمانه شکيبايند؛ آنها هستند كه صادق‌اند (در ايمان خود) و آنها از پرهيزگاران هستند.

نقد «فرماليسم» يکي از ويژگي‌هاي پيام قرآن و محمد بود ولي همين پيام بعداًًًًً دچار همين فرماليسم شد.

در جلسات گذشته ابتدا بحثي در رابطه سير شکل‌گيري قرآن مطرح کرديم و بعد متدلوژي برخوردمان با متون مقدس، در رابطه با حوزه زنان به طور خاص و در رابطه با ديگر حوزه‌ها را به طور عام مطرح کرديم و گفتيم نگرش و رويکرد ما به متون مقدس نگرش و رويکرد تاريخي- الهامي است. يعني آنها را در چارچوب تاريخ زماني خودشان در نظر مي‌گيريم و در همين راستا مي‌توان از آنها در دوران معاصر و براي انسان جديد نيز الهام گرفت. محور تأکيدي رويکرد ما مبتني بر پذيرش دوصدايي بودن متون مقدس براي انسان جديد است. بالطبع وقتي بحث زن در اسلام يا قرآن را هم پي‌گيري مي‌کنيم همانند بحث زن در ديگر كتب مقدس، شاهد اين دوصدايي‌ها از منظر انسان جديد خواهيم بود. ما در هر جلسه به برخي از نكات پيرامون زن در اسلام اشاره مي‌کنيم. بخشي از آنها از منظر انسان جديد نااين‌زمانانه و غيرقابل پذيرش است، اما بخش مهمي از آنها همچنان الهام‌بخش و آموزنده و راهنما و راهگشاست.

نفي ارث‌بري زنان (زنان به مثابه شيء يا شخص) و تأكيد بر برخورد نيك (معروف)

آيه‌اي که اين بحث را مطرح کرده (19 از نساء) آيه طولاني است كه در متن بدون تفسير آورده‌ايم. يا آيها الذين امنوا لايحل لكم ان ترثواالنساء كرها - ‌اي کساني که ايمان آورده‌ايد حلال نيست که زنان را به اجبار به ارث ببريد... در سنت عرب پيش از اسلام رسمي وجود داشت كه ...