به نام خدا
بيست و هفتمين جلسه از سلسله كلاسهاي زن در متون مقدس و يازدهمين جلسه از مباحث زن در اسلام در سالن كتابخانه حسينيه ارشاد با بحث «حجاب» در اسلام ادامه يافت.
رضا عليجاني در آغاز اين جلسه گفت مسئله حجاب در زمانه ما در دو صحنه متضاد خودنمايي ميكند. در يك صحنه حجاب به عنوان نماد شخصيت و هويت (مثلا در بين مسلمانان برخي كشورهاي اروپايي مثل فرانسه) و در صحنه ديگر به عنوان نماد توهين و تحقير (در بين برخي زنان ايراني خارج يا داخل كشور) مطرح ميگردد. وي سپس به توضيح و اصلاح لغوي درباره حجاب پرداخت و آن را به مفاهيمي چون لباس، روسري (خمار)، بالاپوش، چادر، روسري بزرگ، مقنعه (جلباب)، روبند (برقع) و پرده («حجاب» بين زنان و مردان) تفكيك نمود.
وي آنگاه به بحث درباره دو آيه اصلي مرتبط با حجاب (كه ميگويد زيورهاي خود را جز آنچه خود پيداست، آشكار نكنيد و روسري خود را بر گريبانها اندازند – بالاپوش خود را بر خود اندازند تا شناخته شوند و اذيت نگردند) و يك آيه تبصرهزننده بر حجاب (برداشتن حجاب بر پيرزنان اشكالي ندارد)، پرداخت و فضاي سياسي – اجتماعي سالهاي پنج و شش هجري كه اين آيات در آن دوره نازل شده را توضيح داد (مانند افزايش فشارهاي نظامي و سياسي، ناامني اجتماعي در رابطه با زنان، شايعهپراكني درباره زندگي خصوصي پيامبر و برخي ازدواجها و نيز بعضي همسرانش، اختلافات داخلي پيامبر با همسرانش و...). وي همچنين به برخي برداشتهاي متفاوت از مسئله پوشاندن مو و نيز پوشاندن صورت اشاره نمود و گفت اگر تاريخ را از اول به آخر (نه آخر به اول) بخوانيم ميبينيم بحثهاي قديم بيشتر حول محور ضرورت يا عدم ضرورت پوشاندن صورت (نقاب)، و يا ميزان پوشاندن بدن (و ميزان مجاز مواردي كه پوشاندنشان ضروري نيست و اينكه آيا مجاز است دستها و صورت آشكار شوند يا خير) بوده است و بحثهاي جديدتر روي اين مسئله كه چرا حجاب ضروري است و چرا مثلا بايد مو و گريبان پوشيده باشد و اين امر واجب است يا مستحب، و اين كه آيا به لحاظ اجتماعي قدرت و حكومت حق اجبار در پوشش و حجاب براي زنان را دارد يا حجاب امري اختياري است و زنان بايد خود بر اساس اعتقاد و ايمانشان حجاب را رعايت كنند؟ وي دو موضع مختلف متعلق به فضاي قديم بحث حجاب، مودودي به عنوان مدافع روبند و قرضاوي به عنوان مخالف آن و مستندات هر يك را مطرح ساخت (كه نشان ميدهد مستندات قرضاوي به قرآن و حديث بيشتر و دقيقتر است). وي سپس به آيهاي كه زنان پيامبر را به عدم خودنمايي و در خانه ماندن (و نيايش و نماز، پرداختن زكات، آموختن آيات قرآن و حكمت در منزل) و آيه ديگري كه به مسلمانان ميگويد اگر ميخواهند از زنان رسول چيزي بگيرند يل بدهند از پشت پرده باشد، اشاره كرد و ضمن توضيحاتي گفت برخي اين آيات را مختص به زنان رسول و برخي مربوط به همه زنان ميدانند. وي در ادامه ضمن نگاه تاريخي به حجاب به مسئله حد پوشش تن، سر، گريبان و صورت؛ خروج از منزل؛ و منع اختلاط (نگاه و سخن، لمس، خلوت و اختلاط) در فرهنگ و فقه اسلامي پرداخت و به برخي نظرات متعارض در اين موارد اشاره نمود. وي پس از توضيح فشرده مباحث قرآني، حديثي و فقهي درباره حجاب به موضوع پيشينه حجاب در فرهنگها و تمدنهاي مختلف (يونان، مصر، ايران، و ...) و در اديان مختلف (يهوديت و مسيحيت) پرداخت.
عليجاني آنگاه به طرح چند سؤال پرداخت تا تأمل در آنها مقدمهاي براي جمعبندي بحث حجاب باشد. اين سؤالها از اين قرار بودند: 1- آيا احكام ديني فلسفه قابل فهم دارند يا خير؟ (وي با اشاره به تعابيري چون «خيرلكم»، «ازكي لهم»، «اطهر لقلوبكم» كه در رابطه با مباحث حجاب آمده است، احكام را داراي فلسفه و دلايل قابل فهم دانست. آنگاه به طرح دلايلي احتمالي كه انواع پوشش را براي مردان و زنان در طول تاريخ به وجود آورده است پرداخت مانند حفاظت در برابر گرما و سرماي طبيعت، دفاع از زنان در برابر ناامني اجتماعي، حساسيت و غيرت مردان، به ويژه اشراف در رابطه با زنانشان و اينكه نگاه ديگران بر آنها نيفتند، حفظ شخصيت انساني و تنظيم روابط و معاشرت اجتماعي به صورت متعادل با عرفهاي مختلف).
2 - آيا در برخورد مرد و زن فقط جسمها مطرحاند؟
3 – آيا حكم پوشش برخاسته از امري ذاتي در زنان است يا امري موقعيتي و فرهنگي و عرفي (مانند شرايط جغرافيايي، بيولوژيك، فرهنگي و...) و يا هر دوي آنها؟
4 – اگر امر پوشش مسئلهاي ذاتي و فيكس است، چرا عرفها مختلف است و چرا در بسياري جاها عرف بر شرع غلبه كرده است؟
عليجاني ضمن ارائه توضيحاتي در باره هر يك از اين سؤالات، به علت اتمام وقت، ادامه سؤالات مزبور و جمعبندي بحث حجاب را به جلسه آينده موكول كرد. در ادامه جلسه پرسش و پاسخ به صورت شفاهي و كتبي برگزار شد. بحثهاي شفاهي در اين جلسه بيشتر و گاه با كشمكش و التهاب از سوي برخي حاضران همراه بود.
