زن در متون مقدس

چهارمین جلسه از کلاسهای «زن در متون مقدس» چهارشنبه 24 خرداد ماه در حسینیه ارشاد برگزار شد. در این جلسه رضا علیجانی به ادامه بحث خود درباره رویكرد تاریخی – الهامی در برخورد با برخی چالش‌های متون مقدس با دنیای جدید پرداخت. وی در این بحث به نقد برخوردهای تماما هرمنوتیكی با متن پرداخت و گفتن نمی‌توان تمامی چالش‌های پیش‌آمده را با برخورد هرمنوتیكی و طرح قرائت‌های مختلف از متن توضیح داد. برخی آموزه‌های فرهنگی و بعضی از قوانین در متن، تنها در چارچوب تاریخی قابل فهم‌اند و نمی‌توان با روش هرمنوتیكی آنها را امروزی كرد. هر چند در برخی حوزه‌های دیگر روش هرمنوتیكی روش مناسبی برای برخورد با متن است.

علیجانی همچنین رویكرد برخی نواندیشان مذهبی كه می‌خواهند به طور مستقیم از متون دموكراسی، حقوق بشر، حقوق زن و... را استنتاج كنند، نقد كرد و گفت این رویكرد نمی‌تواند برخی دوصدایی‌های موجود در متن، برای انسان معاصر، را توضیح دهد و آنها با متن گزینشی برخورد می‌كنند و صداهای تاریخی منعكس در متن را نادیده می‌گیرند و یا به سختی و متكلفانه تلاش می‌كنند آنها را توجیه كنند و به زبان امروز در آورند. علیجانی همچنین رویكردی كه سعی می‌كند مذهب را مختص حوزه خصوصی و فردی بداند، نقد كرد. وی این برخورد را پاك كردن صورت مسئله و بی‌پاسخ گذاشتن دوصدایی‌های متون دانست. ضمن آنكه وی اساساً مذهب را یك «وضعیت وجودی» دانست كه بسان حس شاعرانه یك شاعر و یا مهارت یك تكنسین است كه نمی‌تواند در برخی مواقع و برخی جاها همراه او باشد و در برخی جاهای دیگر او را ترك كند. علیجانی گفت نه دین، فقط متن است و نه انسان فقط اندیشه، بنابراین مذهب صرفاً ارتباط فكری و عملی یا یك متن مقدس نیست بلكه وضعیتی وجودی است كه هم با خرد، هم با احساس و هم با اراده آدمی ارتباط دارد. او دو نوع مذهب را از یكدیگر تفكیك نمود: مذهب متن‌محور و مذهب انسان‌محور. وی توضیح داد كه مذهب انسان محور كه یك مذهب وجودی است، تك‌منبعی نیست و انسان محصور و زندانی متن نمی‌باشد. و همانگونه كه خود متن انسان را به بیرون از خود و به مراجعه به منابع دیگر می‌خواند، چند منبعی است.

علیجانی افزود بر خلاف تصور برخی نواندیشان دینی نباید در مذهب به دنبال یك موضوع انحصاری و ویژه، همچون خدا و آخرت، اخلاق، تجربه باطنی و... گشت، تمامی اینها در سیر فرهنگ و تمدن بشر در حوزه‌های دیگری همچون اسطوره، فلسفه، اشراق و عرفان، اخلاق و... وجود داشته است. هیچ كدام از این حوزه‌ها منحصر در مذهب نیست و مذهب وارد گفتگو و رقابت با دیگر رویكردها و راهكارها، در همه این حوزه‌ها می‌شود. در مذهب باید دنبال نقطه مزیت گشت نه موضوع انحصاری و ویژه. وی اضافه كرد مذهب به خرد ما «جهت» و به احساس ما «انگیزه» می‌دهد و برای اراده ما «پشتوانه»سازی می‌كند. بنابراین مذهب باید هم محك فكری بخورد و هم محك عملی، نه صرفاً محك نظری.

علیجانی هسته سخت مذهب را «معنا و جهت»، «مسئولیت و انگیزه» و «امید و آرامش» معرفی كرد. وی وجود وجوه تاریخی در متن را یك امر طبیعی دانست و این انتظار كه همه گزاره‌های متن باید فراتاریخی باشد را توقع امر محال دانست. ضمن آنكه خود متن نیز با اظهار اینكه با لسان قوم مطرح شده و یا با طرح مسئله نسخ (ناسخ و منسوخ)، بر وجود آموزه‌ها و احكام تاریخی در خود صحه گذاشته است.

علیجانی گفت همه مذهبی‌ها، اعم از عامه، روحانیون و روشنفكران مذهبی، در عمل به وجود وجوه تاریخی در متن اذعان دارند. وی دو معیار برای تفكیك وجوه تاریخی از فراتاریخی مطرح كرد. یك معیار اجماع نسبی  انسان‌ها بر اساس علم و عقل و عدل مشترك زمانه است. وی اضافه نمود البته فهم و دانش بشر روش‌مند است و نمی‌توان به صورت آنارشیستی و یا دلبخواهی هر امری را تاریخی تلقی نمود. او افزود به سیر انباشتی در حوزه دانش، تكنولوژی و برخی مفاهیم فكری و فرهنگی معتقد است. اما نظریه انباشت با نظریه تكامل فرق می‌كند. نظریه انباشت جزءنگر است و نظریه تكامل یك نظریه كلان و كل‌نگر می‌باشد. وی معیار دوم برای تفكیك وجوه تاریخی از فراتاریخی را مواجهه و تلاقی دادن آنها با خود متن معرفی كرد و گفت وجود برخی آموزه‌های بنیادی در متن نیز معیار مناسبی برای فهم وجوه تاریخی (مثل برده‌داری، تعدد زوجات، زدن همسر و...) می‌باشد.

علیجانی با تأكید بر اینكه مذهب فراتر از متن است اظهار داشت بنابراین پرسش درباره نسبت دین با حقوق بشر، دموكراسی، حقوق زن و... را باید به دو پرسش تفكیك كرد: نسبت متن با این مسائل و نسبت مذهب (به عنوان یك وضعیت انسانی و وجودی) با آنها.

او رابطه مذهب وجودی با متون را گسستی _ پیوستی معرفی كرد و افزود این نسبت و مواجهه در حالت «هم‌وضعیتی» برقرار می‌شود، هم‌وضعیتی فكری و وجودی بر سر دو‌راهی‌های اساسی زندگی بشر: با معنایی و بی‌معنایی جهان، ارزشهای اخلاقی خودگرایانه و دیگرگرایانه، ارزش‌های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی فراگیر و انسان‌دوستانه و مردم‌دوستانه و یا به نفع برخی طیف‌ها و كاست‌ها، یأس و اضطراب و یا امید و آرامش و... سپس وی به توضیح برخی وجوه الهام بخش متن پرداخت و مثال‌های مختلفی برای این وجوه بیان نمود.

علیجانی در پایان افزود در برخورد گسستی _ پیوستی با متن برخی شالوده‌های تاریخی متبلور در متن، شالوده‌شكنی می‌شود. وی پذیرش و انعكاس تفوق مردان بر زنان در همه متون مقدس را یك نمونه دانست كه باید بر اساس برخی فراروی‌های بنیادی خود متون در این حوزه، با شاكله ظاهری متن شالوده‌شكنانه برخورد نمود و در مواجهه با دوصدایی‌های متن در این رابطه، یا در رابطه با هر حوزه دیگر صدایی كه در جهت حقیقت، فضیلت و عدالت است را بلندتر و برجسته‌تر نمود.

در جلسه آینده بحث زن در ادیان هندی مطرح خواهد شد.