پنجمين جلسه از سلسله کلاسهاي «زن در متون مقدس» چهارشنبه هفتم تير ماه در حسينيه ارشاد برگزار شد. در اين جلسه رضا عليجاني به بحث درباره زن در هندوئيسم بر اساس كتابهاي ريگودا و اوپانيشادها پرداخت.
وي در ابتدا گفت متون مقدس آئينه تاريخاند و از آنجا كه كتابهايي همگاني و پاپيولارند، فرهنگ و قواعد زمان شكلگيري خود را به سادگي و با صداقت به ما منتقل ميكنند. آنها هم يادآور زمينه تاريخي به طور عام و هم پيشينه و زمينه و سير تاريخي دين به طور خاص هستند. ما از طريق آنها با پيشينه و بستر تاريخي كه بعدها به متن مقدس ما (قرآن) منجر ميشود، آشنا ميشويم. آشنايي با قرآن (و اسلام) نيز آشنايي با يكي از مؤلفههاي مهم سازنده سنت تاريخي و كنوني جامعه ماست. وي افزود برخورد ما با متون مقدس در اين كلاس پژوهشگرانه و نه مؤمنانه است.
عليجاني در ادامه هند را كشوري شگفتانگيز خواند و به برخي خصايص فرهنگ هندي اشاره كرد؛ از جمله ميهمانپذير بودن مذاهب هندي و گرايش به تكثر و تلفيق و نگاه هماين، هم آن (برخلاف نگاه ايراني و سامي يا اين، يا آن)، حالت ژلهاي مجموعه مذاهب هندو و در برگيرندگي از پرستش خدايان (تمثالها) تا وحدت وجود در قالب يك دين، فرديت (برخورداري از خداي شخصي و برجستگي عبادت فردي)، تأكيد بر وحدت و همبستگي ملي و قومي (عليرغم تكثر اديان و زبانها)، وجود كاستهاي بسته طبقاتي (چهار طبقه اصلي و يك قشر بيطبقه)، تأكيد بر شادي (عليرغم فقر و سختي)، اعتقاد به تناسخ و چرخه كارما (پاداش و عذابهاي محدود، موقت، متناوب و چرخهاي)، قناعت و رياضت و سختگيري بدني فردي.
عليجاني گفت به شيوه برخورد ماكس وبر كه پروتستانتيسم را روح سرمايهداري خواند، ميتوانيم حالت ژلهاي و تسامح و عدم خشونت هندي را ياريرسان و بسترساز دموكراسي عظيم هند و قناعت و رياضت آمادگي براي سختي و سختگيري بدني را كه باعث كاهش توقع مادي و پايين بودن مصرف در هند جديد شده است، را ياريرسان و بسترساز توسعه اقتصادي كنوني هند دانست.
وي در ادامه به سير شكلگيري وداها (به عنوان كهنترين متن مقدس بشري)، انواع وداها و معرفي اوپانيشادها پرداخت و به برخي ويژگيهاي مهم اين كتب اشاره كرد. و از جمله تفاوت تلقي از وحي و الهام در مجموعه اديان هندو و اسلام را بررسي كرد.
عليجاني سپس بحث درباره زن در ريگودا و اوپانيشادها را آغاز كرد. در اين بحث ابتدا به تحليل واژگاني زن در اين متون اشاره كرد كه عمدتا بيانگر جنس دوم بودن زن و لزوم اطاعت او از مرد است. آنگاه به دو روايت متفاوت از آفرينش زن در اين متون پرداخت: آفرينش زن و مرد از يك موجود (بيجنسيت يا دو جنسي) و آفرينش زن از مرد.
عليجاني سپس درباره خدايان و ايزدان مؤنث (الههها) بحث كرد و تلقي از «پدر آسمان» و «مادر زمين» را توضيح داد. وي اظهار داشت در اين حوزه نيز ضمن آنكه گويي كارسپاري و تقسيمكار بازتر و عادلانهتري در آسمان، نسبت به زمين وجود دارد، اما نگرش تفوق مرد بر زن در آسمان نيز در جريان است. وي اشاره نمود حتي خداي عشق نيز در آنجا يك مرد (كام) است. وي همچنين به بازخواني نوگرايان هندو از الهه شكتي (همسر شيوا) به عنوان نماد قدرت زنانه خداوند، براي رشد آگاهي و رهايي زنان در هند جديد اشاره كرد و اظهار داشت اين الهه در متون هند و نماد قهر و غضب خداوند است.
ورود به مرحله كشاورزي و يكجانشيني و كاهش نقش توليدي و اجتماعي زنان را يكي از دلايل به حاشيه رفتن و جنس دوم شدن آنان در برخي اساطير و اديان دانست و به سه نظريه تفاوت، نابرابري و ستم در توضيح اين وضعيت اشاره نمود.
ادامه بحث در باره زن در ريگودا و اوپانيشاد به جلسه آينده موكول شد.
