زن در متون مقدس

هشتمین جلسه از کلاسهای «زن در متون مقدس»، در حسینیه ارشاد برگزار شد. رضا علیجانی در این جلسه، در ابتدا به برخی ویژگی‌های آئین زرتشتی اشاره كرد و سپس به ادامه بحث زن در این آیین پرداخت. وی برخی از ویژگی‌های آیین زرتشتی را، در ادامه ویژگی‌های دیگری كه در جلسه پیش برشمرده بود، چنین معرفی كرد:

_ رابطه بین ملیت و مذهب و قوم‌گرایی باز زرتشتی (در برابر قوم‌گرایی بسته یهودی)

_ طرح سامان‌مند جاودانگی انسان و بحث آخرت، بهشت و دوزخ، چینودپل (پل صراط) و... (و تأثیرگذاری بر یهودیان در دوران تبعید)

_ طرح آخرالزمان و سه سوشیانت (موعود آخرالزمان).

_ برخورد ضدتزویری علیه كاهنان دین رایج زمانه و نقد شریعت مبتنی بر قربانی كردن حیوانات و طرح مثلث ایرانی (گفتار و پندار و كردار نیك) در برابر آن.

_ وجود كاست‌ها (ملایم‌تر از كاست‌های هندی) و طرح طبقات سه‌گانه (و بعد چهارگانه).

_ نگاه و برخورد منفی با برخی حیوانات (نوعی ثنویت در حیوانات) مثلاً گزندگان و برخی انسان‌ها مانند سالمندان (به عنوان از كارافتادگان و شكستگان) و معلولان (به عنوان داغ‌خوردگان اهریمن)

_ خودی - غیرخودی كردن دینی و تبعیض حقوقی بین آنها.

_ تأكید بر خرد در انتخاب راه زندگی.

علیجانی سپس در ادامه بحث جلسه گذشته (تحلیل واژگانی زن در اوستا و فرهنگ زرتشتی)، به بحث درباره اسطوره آفرینش پرداخت. وی گفت ما در این فرهنگ با یك روایت پلكانی از خلقت و در واقع با اسطوره‌های آفرینش (نه یك اسطوره آفرینش) مواجهیم. وی سپس به توضیح اسطوره جهیكا، كیومرث، مشی و مشیانه (یك روایت از آدم و حوای ایرانی)، جمشید، منوچهر، تهمورث و هوشنگ پرداخت و اظهار داشت حكایت جهیكا به شدت ضدزن بوده و او را از تبار اهریمن می‌داند، اما حكایت مشی و مشیانه نگاه تساوی‌جویانه‌ای به زن (نسبت به مردان) دارد و دیگر حكایت‌ها نیز ضمن نگاهی غیربدبینانه به زن، اما او را ایفاگر نقش دوم می‌داند.

علیجانی سپس به بحث از امشاسپندان مؤنث، ایزدزنان، زن دیوان بزرگ و زن دیوان كوچكتر، پرداخت و با ذكر توضیحاتی درباره هر یك از آنها (مانند سپندارمذ، خرداد، مرداد، آناهیتا، اشی، دئنا و...، ناهید، نسو، دروج و...) چنین گفت طرح ایزدزنان اصالت دادن به زنان است و تقسیم كار آسمانی بازتر و عادلانه‌تر از تقسیم كار زمینی است و ایزدزنان نقش‌های مهمتری از زنان زمینی بر عهده دارند، اما همچنان تفوق مردان بر زنان در آسمان نیز وجود دارد و بزرگترین ایزدان و نیز اكثر آنها مذكرند و وجوه مورد توجه و تأكید نیز عمدتاً وجوه مادرانه است تا وجوه زنانه.

وی افزود ما در اوستا و فرهنگ زرتشتی، در رابطه با زنان؛ هم با ایزدزنان و هم با دیوزنان مواجهیم یعنی در این حوزه نیز با نوعی ثنویت و كاركرد مثبت و منفی برخورد می‌كنیم. علیجانی گفت این مسئله كه كدامیك از این دو بیشتر مطرح‌اند و یا مهم‌ترند به سادگی قابل قضاوت نیست. اما این كه كدام یك از این دو وجه در زنان زمینی بیشتر تجسم یافته است به روشنی قابل تشخیص است كه وجه منفی (به ویژه در مورد جهیكا) در زنان زمینی تجسم و تجسد یافته است و حتی گاه زنان (همه زنان نه تنها زنان بدكار) از تیره و تبار اهریمن معرفی می‌شوند.

علیجانی در ادامه به بحثی درباره پری (پریكا) پرداخت و آنها را وجه مؤنث دیو یاتو (جادو) معرفی كرد كه در اوستا نیز به تكرار در كنار هم آمده‌اند. وی با ذكر سیر تحول معنایی پریان از الهه عشق در دوران كهن به جادوان مؤنث «خوش‌ظاهر بدباطن» در دوران قدیم و سپس به موجوداتی «خوش‌ظاهر و خوش‌باطن» (كه اینك نیز استمرار دارد)، اضافه كرد كاركرد اصلی پریان در فرهنگ اوستایی فریب‌كاری است و با ذكر نمونه‌هایی افزود اغوا و فریبكاری نیز برخاسته از ضعیف‌تر بودن این نوع جادوان مؤنث است (زور مردانه و فریب زنانه). وی این تصویر را نیز تصویر غالب و رایجی در استمرار «ضعیفه شریره لطیفه» دانستن زنان ارزیابی كرد.

علیجانی در ادامه به دیگر ویژگی‌های برخورد اوستا با زنان پرداخت از جمله:

_ مخاطب دعوت قرار دادن زنان توسط زرتشت

_ ستایش از برخی  زنان با ذكر نام آنها در اوستا

_ طرح هم‌ردیف زنان با مردان (هم ردیفی در ستایش از آنها، هم‌ردیف در كنش و هم‌ردیف در پاداش اخروی

_ طرح انحصاری مردان (با ادبیات مذكر محور كه البته می‌تواند اشاره به كل انسان‌ها داشته باشد).

_ مذكرگرایی و تأكید بر پسر و اهمیت تبار در ایران قدیم (با انواعی از ازدواج استقراضی، ایوك زن، سترزن و...، كه البته امروزه هیچ كدام رایج نیست اما در آن هنگام همگی برای پسرداری خانواده بوده است).

_ خویش‌كاری و نقش زنان بر محور زیبایی، شوهرداری، زایش، خانه‌داری، بزرگ كردن فرزندان و ... (در برابر دلیری و هوشمندی و سخن‌وری و... مردانه).