زن در متون مقدس

به نام خدا

زن در آئين يهود

دهمين جلسه از سلسله کلاسهاي «زن در متون مقدس»، با بحث زن در آئين يهوديت آغاز شد. رضا عليجاني در ابتداي اين جلسه اظهار داشت فرهنگ زرتشتي روان قومي و ناخودآگاه جمعي كهن و ديرين ما را تشكيل مي‌دهد. ولي فرهنگ اسلامي روان «جمعي جديد» و يك هزار و نيمه ما را مي‌سازد. وي افزود اما شناخت اسلام بدون شناخت آيين يهود و فهم قرآن بدون فهم تورات ميسر و كامل نخواهد بود.

وي سپس گفت يهوديان معمولاً دينشان را از آخر به اول، از امروز به ديروز و از انتها به ابتدا مي‌بينند و مي‌خوانند، اما ما بايد سعي كنيم در بحثمان با آن فرايندي و سيري، از اول به سوي آخر مواجه شويم. رويكرد ما همچنان تاريخي _ الهامي است.

عليجاني سپس شرح فشرده‌اي درباره  حضرت موسي و سير تاريخي قوم بني‌اسرائيل مطرح كرد و آ‌نگاه معرفي اجمالي نيز در باره سير تكوين يك هزار و پانصد سال كتاب مقدس يهوديان (تَنَخ) كه مجموعه‌اي از اشعار پنجگانه موسي (تورات)، كتاب‌هاي نبي‌ها و بالاخره نوشته‌ها و سروده‌هاي مختلف است عنوان نمود و سپس به برخي كتب درجه دوم اما پرنفوذ بين يهوديان از جمله تلمود (كه مجموعه‌اي از ميشناها و وگماراهاست) اشاره نمود.

عليجاني گفت در روايت رسمي ديني يهوديان، كتب مختلف كتاب مقدس يهوديان توسط موسي و ديگر انبياء (بوسيله خودشان، انبياء همزمان آنها و حداكثر، نبي بعدي) نوشته شده است. اما پژوهشگران تاريخي جديد تحليل متفاوتي دارند و معتقدند اين روايت‌ها در ابتدا شفاهي و سينه به سينه بوده و حداقل از هزار سال پس از موسي به بعد تدوين شده است. و خود تدوين و تكميل‌ها و حك‌ و اصلاح‌هاي بعدي نيز چند قرن طول كشيده است. وي اضافه كرد پژوهشگران از قرن 18 به بعد با نمونه‌ها و استنادات مختلف پي‌برده‌اند كه زبان‌ها و مفاهيم كتب گوناگون كتاب مقدس بسيار متفاوت‌ا ند. همچنين از برخي اشكالات تاريخي، جغرافيايي و... مندرج در اين كتب ياد كرده‌اند.

عليجاني سپس به بحث «برخي از ويژگي‌هاي آيين يهود» پرداخت. از جمله:

_ اوج دوصدايي‌ها و بلندترين و شديدترين دوصدايي‌هاي متون مقدس در كتاب مقدس يهوديان است. (براي اين مسئله نمونه‌هاي مختلفي ذكر شد و يا به برخي كتب آدرس داده شد).

_ قوميت‌گرايي بسته (اين هماني و يكساني دين و قوميت) در حد بيگانه‌ستيزي (در اين مورد نيز نمونه‌هايي هم از كتاب و هم از تلمود مطرح گرديد).

(ادامه اين محور از بحث به جلسه بعدي موكول شد).

عليجاني سپس بحث زن در آئين يهود را آغاز كرد. و طبق روال اديان گذشته ابتدا به بحث واژه‌شناسي پرداخت و واژه‌هاي ايش، ايشاه، بَعَل، زوگ و... را تحليل كرد. وي گفت در واژه‌هاي پايه‌اي كه به زن اشاره مي‌شود، برخلاف برخي اديان ديگر، نكته‌اي منفي (البته از منظر انسان امروز به چشم نمي‌خورد) و زن به عنوان مؤنث مرد (كه انسان ، شخص و فرد و... تلقي مي‌شود) آمده است.

عليجاني آنگاه به بحث درباره ميتولوژي خلقت در كتاب مقدس پرداخت. وي در اين قسمت به اين نكات اشاره كرد:

_ تقدم  و موضوعيت آدم (مذكر اما به عنوان سمبل و نوع انسان)، طرح ممنوعيت بهره‌گيري از درخت ممنوعه با آدم قبل از خلقت حوا.

_ تنهايي  آدم و خلقت حوا براي آدم.

_ خلق حوا از آدم (وي بحث مفصلي در باره خلق حوا از «دنده» آدم مطرح كرد و نمونه مشابه در اساطير فنيقي را عنوان ساخت). وي انعكاس اين بحث در تاريخ يهوديت (و مسيحيت) را يكي از همان دوصدايي‌هاي شديد دانست كه صداي مغلوب بيانگر هم‌سرشتي زن و مرد و يكي بودن «اصل» آنهاست و صداي غالب بيانگر زن زائده مرد بوده است.

_ عصيان و نافرماني زن (كه باز همان دو صدا انعكاس داشته يك صدا زن را عامل به خودآگاهي رسيدن و در واقع انسان‌شدن انسان مي‌داند و صداي غالب زن را عامل گناه اوليه آدمي).

_ مجازات (ملعون شدن زمين، محكوم شدن زن به: درد زايمان، اشتياق به مرد، حكومت و تسلط مرد بر زن و محكوم شدن مرد به رنج بردن در تمام عمر براي امرار معاش و مرگ و برگشتن به خاك.

_ حوا نامي كه آدم بر همسرش گذاشت. آدم از خاك است و به خاك برمي‌گردد، اما حوا سرمنشأ و مادر زندگان است. تا امروز خداوند خلق مي‌كرد و از امروز حواست كه زندگي مي‌آفريند و زندگي از طريق او ادامه پيدا مي‌كند.

وي در پايان اظهار داشت. در انتهاي اين اسطوره زن محكوم ازلي به نقش دومي و تبعيت از مرد شده است، اما آيا او محكوم ابدي هم هست؟

ادامه بحث زن در آئين يهود به جلسه بعد موكول شد.